Tấm thảm toàn cầu · AP World History: Modern

Chủ đề 1 · Bức tranh toàn cầu

c. 1200–1450

Năm 1200, không có cường quốc nào dẫn đầu thế giới. Trung Quốc thời Tống có nền kinh tế thương mại phát triển nhất; các nhà cai trị Hồi giáo trị vì một dải đất từ Tây Ban Nha đến Ấn Độ; các vị vua Cơ Đốc cai trị một châu Âu bị chia cắt; ở châu Phi và châu Mỹ, các quốc gia lớn lên nhờ vàng, cống nạp và nông nghiệp. Trong hai thế kỷ rưỡi tiếp theo, người Mông Cổ chinh phục phần lớn Á-Âu, đạo Hồi lan rộng cùng binh lính, thương nhân và các nhà thần bí, và những quốc gia mới hình thành trên mọi lục địa có người ở.

Chủ đề này có ba ý lớn. Thứ nhất, các quốc gia hình thành, lớn mạnh rồi sụp đổ, và những người cai trị giữ quyền lực bằng một bộ công cụ chung: tôn giáo để hợp thức hoá họ, bộ máy quan lại, quân đội, cống nạp và thuế. Thứ hai, các hệ thống tín ngưỡng, Phật giáo, Nho giáo, Hindu giáo, Hồi giáo, Cơ Đốc giáo và Do Thái giáo, định hình cách xã hội được tổ chức, và lan truyền, biến đổi trên đường đi. Thứ ba, các nền kinh tế tăng trưởng: nông nghiệp năng suất hơn nuôi được nhiều người hơn, và thương mại, đô thị cùng nghề thủ công lành nghề cũng phát triển theo, trong khi phần lớn mọi người vẫn làm ruộng.

Các quốc gia của thời kỳ này nên được học theo từng khu vực, rồi so sánh: điều gì mới, điều gì tiếp nối từ các quốc gia trước, và cùng những vấn đề ấy đã được giải quyết theo những cách khác nhau như thế nào.

Hình vẽ là lục địa Á-Phi-Âu khi năm tháng trôi qua, được tô màu theo tín ngưỡng của các nhà cầm quyền: red Hồi giáo, blue Phật giáo, Hindu giáo hoặc Nho giáo, màu xám là Cơ Đốc giáo, màu giấy là phần còn lại (kể cả người Mông Cổ trước khi họ theo đạo Hồi). Hãy xem sự cai trị của Hồi giáo vươn tới bắc Ấn Độ, Anatolia và vùng Balkan, cuộc chinh phục của Mông Cổ khoét một lỗ hổng trong đó rồi khép lại khi các hãn cải đạo, và các vua Cơ Đốc giành lại phần lớn Tây Ban Nha.

bài
1.1	Những phát triển ở Đông Á từ c. 1200 đến c. 1450
1.2	Những phát triển ở Dar al-Islam
1.3	Những phát triển ở Nam Á và Đông Nam Á
1.4	Xây dựng nhà nước ở châu Mỹ
1.5	Xây dựng nhà nước ở châu Phi
1.6	Những phát triển ở châu Âu
1.7	So sánh trong giai đoạn từ c. 1200 đến c. 1450

Chủ đề 1 chiếm khoảng 8–10% đề thi AP.

1.1 · Những phát triển ở Đông Á từ c. 1200 đến c. 1450

Trung Quốc thời Tống, Nguyên, Minh và các nước láng giềng

Năm 1200, Trung Quốc bị chia cắt: Nam Tống cai trị miền nam từ Hàng Châu, còn nhà Kim của người Nữ Chân cai trị miền bắc. Nhà Tống biện minh và điều hành nhà nước bằng tư tưởng Nho giáo và một bộ máy quan lại tuyển chọn qua thi cử, và nền kinh tế của họ là nền kinh tế thương mại hoá nhất thế giới. Người Mông Cổ chinh phục cả hai, nhưng các truyền thống Trung Hoa tồn tại lâu hơn họ và định hình Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam.

Nhà nước Tống. Nhà Tống (960–1279) cai trị bằng một bộ máy quan lại của triều đình gồm các quan chức-học giả được chọn qua các kì thi tuyển quan chức, kiểm tra việc nắm vững các kinh điển Nho giáo. Hàng trăm nghìn người dự thi trong những năm 1200; chỉ một phần nhỏ đỗ. Sau khi nhà Kim chiếm kinh đô Khai Phong năm 1127, triều đình dời xuống phía nam đến Hàng Châu (Lâm An), một thành phố có lẽ một triệu người hoặc hơn (các ước tính khác nhau).

Nho giáo và Tân Nho giáo. Giáo huấn Nho giáo đặt trật tự vào các mối quan hệ: vua và tôi, cha và con, chồng và vợ, anh và em. Hiếu, bổn phận với cha mẹ và tổ tiên, là gốc rễ của nó. Tân Nho giáo, như Chu Hy (1130–1200) giảng dạy, kết hợp đạo đức này với các ý niệm Phật giáo và Đạo giáo về vũ trụ và bản thân; các chú giải của ông trở thành cách đọc chính thức các kinh điển cho những kì thi mà nhà Nguyên khôi phục năm 1315. Nó cũng củng cố chế độ phụ quyền: đời sống của phụ nữ tầng lớp trên bị thu hẹp, và tục bó chân lan rộng trong các gia đình giàu có.

Phật giáo, từ Ấn Độ, thay đổi khi lan rộng: các tông phái Đại thừa ở Đông Á (Thiền, tức Zen ở Nhật Bản; Tịnh độ), Phật giáo Nguyên thuỷ ở Sri Lanka và Đông Nam Á lục địa, và Phật giáo Tây Tạng, được triều đình nhà Nguyên bảo trợ. Ở Trung Quốc, nó hoà trộn với các tư tưởng Nho giáo và Đạo giáo.

Một nền kinh tế thương mại. Lúa Chiêm Thành chín nhanh, chịu hạn, từ Việt Nam, được phân phát theo lệnh triều đình năm 1012, cho phép gặt hai vụ một năm ở miền nam, và dân số tăng. Đại Vận Hà, được xây lần đầu vào khoảng năm 600, chở gạo miền nam lên phía bắc; nhà Nguyên đào thông nó đến kinh đô Đại Đô (Bắc Kinh) vào năm 1293. Sản lượng sắt có lẽ đạt 125,000 tấn mỗi năm vào năm 1078 (ước tính của Robert Hartwell). Các xưởng làm ra đồ sứ, lụa và các loại hàng dệt khác cho thị trường trong nước và hải ngoại; tiền giấy, kĩ thuật in và la bàn lan rộng. Tuy vậy nền kinh tế vẫn dựa vào nông dân tự do và thợ thủ công.

Người Mông Cổ. Temüjin, được tôn xưng là Thành Cát Tư Hãn năm 1206, thống nhất người Mông Cổ; quân đội của ông tiêu diệt Tây Hạ (1227) và nhà Kim (1234). Cháu nội của ông là Hốt Tất Liệt lập ra nhà Nguyên năm 1271 và chấm dứt nhà Tống năm 1279: lần đầu tiên toàn bộ Trung Quốc bị những kẻ chinh phục ngoại bang cai trị. Nhà Nguyên xếp hạng thần dân, người Mông Cổ và người Trung Á trên người miền bắc rồi người miền nam Trung Quốc, và đình chỉ các kì thi cho đến 1315. Các cuộc xâm lược Nhật Bản (1274, 1281) và Đại Việt của họ đều thất bại. Các cuộc nổi dậy, lũ lụt và dịch bệnh đã lật đổ họ: Chu Nguyên Chương, một nông dân khởi nghĩa, lập ra nhà Minh năm 1368 và khôi phục sự cai trị Nho giáo cùng các kì thi; con trai ông, hoàng đế Vĩnh Lạc, dời kinh đô đến Bắc Kinh (1421) và cho các hạm đội của Trịnh Hòa vượt Ấn Độ Dương (1405–1433).

triều đại	các nhà cầm quyền	niên đại	kinh đô
Nam Tống	Người Hán	1127–1279	Lâm An (Hàng Châu)
Kim	Nữ Chân	1115–1234	Trung Đô (Bắc Kinh), sau đó là Khai Phong
Tây Hạ	Tangut	1038–1227	Hưng Khánh (Ngân Xuyên)
Nguyên	Mông Cổ	1271–1368	Đại Đô (Bắc Kinh)
Minh	Người Hán	1368–1644	Nam Kinh; Bắc Kinh từ 1421

Các nước láng giềng của Trung Quốc lấy những gì họ muốn từ văn hoá của nước này. Triều Tiên, Việt Nam và Nhật Bản tiếp nhận chữ Hán, tư tưởng Nho giáo và Phật giáo; Triều Tiên và Việt Nam có các kì thi riêng. Triều Tiên thời Cao Ly khắc toàn bộ kinh điển Phật giáo trên 81,258 bản khắc gỗ (1237–1248), tức Tripitaka Koreana; triều Joseon (1392) lấy Tân Nho giáo làm tín điều, và các học giả của vua Sejong sáng tạo ra một bảng chữ cái Triều Tiên, hangul, vào năm 1443. Nhật Bản trên thực tế do các shogun quân sự và võ sĩ samurai của họ cai trị, và tiếp nhận Thiền. Đại Việt đánh lui quân Mông Cổ (Bạch Đằng, 1288) và, đến năm 1428, cả cuộc chiếm đóng của nhà Minh.

	c. 1200	đến 1450
Nhật Bản	Mạc phủ Kamakura (1185–1333)	Mạc phủ Ashikaga (1336–1573)
Triều Tiên	Cao Ly (918–1392)	Joseon (1392–1897)
Việt Nam (Đại Việt)	Nhà Trần (1225–1400)	Nhà Minh chiếm đóng, rồi nhà Lê (1407–1427; 1428–1789)

Hình vẽ chạy từ 1200 đến 1450: red các triều đại Trung Hoa (Nam Tống, rồi Minh), blue người Mông Cổ, màu xám là nhà Kim và Tây Hạ. Đường đen là Đại Vận Hà, được đào lên phía bắc đến Đại Đô khi nhà Nguyên cho đào.

1.2 · Những phát triển ở Dar al-Islam

các quốc gia Hồi giáo mới, người Mông Cổ và học thuật

Dar al-Islam, “ngôi nhà của Hồi giáo”, là những vùng đất nằm dưới sự cai trị của người Hồi giáo. Đến năm 1200, các vị caliph Abbasid ở Baghdad đã mất thực quyền vào tay các quốc gia mới, phần lớn do các dân tộc Turk lãnh đạo; năm 1258, người Mông Cổ chấm dứt chính chế độ caliphate. Dù vậy, sự cai trị của người Hồi giáo vẫn tiếp tục mở rộng, và các học giả Hồi giáo vẫn miệt mài làm việc.

Các quốc gia Turk. Người Turk Seljuk, dân du mục từ Trung Á đã cải sang Hồi giáo, chiếm Baghdad năm 1055 và cai trị với danh nghĩa sultan thay mặt caliph, còn bộ máy chính quyền do các quan lại người Ba Tư điều hành; một nhánh là người Seljuk xứ Rum nắm giữ Anatolia. Ở Ai Cập, vương triều Ayyubid của Saladin chiến đấu với quân thập tự chinh cho đến năm 1250, khi các Mamluk của vương triều này, tức những binh sĩ nô lệ phần lớn gốc Turk, giành lấy quyền lực. Người Mamluk chặn đứng quân Mông Cổ tại Ain Jalut (1260), chiếm Acre từ tay những quân thập tự chinh cuối cùng (1291) và duy trì một dòng caliph Abbasid ở Cairo để củng cố tính chính danh cho mình. Ở Ấn Độ, các tướng lĩnh Turk lập nên Vương quốc Hồi giáo Delhi (1206).

Người Mông Cổ: kẻ chinh phục được cải đạo. Người Mông Cổ tràn qua Trung Á từ năm 1219 và ngay sau đó là Iran. Năm 1258, Hülegü, cháu nội của Thành Cát Tư Hãn, cướp phá Baghdad và cho giết vị caliph Abbasid cuối cùng. Nhưng chính những kẻ chinh phục ấy lại bị cải đạo: Ilkhan Ghazan theo Hồi giáo năm 1295, còn Özbeg, khan của Kim Trướng hãn quốc từ năm 1313, đã đưa Hồi giáo thành tín ngưỡng của quốc gia này. Timur, một người Hồi giáo gốc Turk-Mông Cổ, xây dựng một đế quốc tồn tại ngắn ngủi từ Samarkand sau năm 1370. Ở Anatolia, một quốc gia biên giới nhỏ do Osman lập nên vào khoảng năm 1299 đã lớn mạnh thành Đế quốc Ottoman: đế quốc này vượt sang châu Âu tại Gallipoli năm 1354 và sẽ chiếm Constantinople năm 1453.

quốc gia	thời gian	vị trí
Người Seljuk ở Rum	1077–1308	Anatolia	Các sultan người Thổ; chư hầu của Mông Cổ từ 1243
Người Ayyubid	1171–1250	Ai Cập, Syria	Triều đại của Saladin; chiến đấu với quân thập tự chinh
Vương quốc Hồi giáo Delhi	1206–1526	bắc Ấn Độ	Các sultan người Turk cai trị một đa số theo Hindu giáo
Granada của người Nasrid	1232–1492	nam Tây Ban Nha	quốc gia Hồi giáo cuối cùng ở Iberia
Vương quốc Hồi giáo Mamluk	1250–1517	Ai Cập, Syria, Hejaz	lính nô lệ trở thành sultan
Hãn quốc Y Nhi	1256–1335	Iran, Iraq	Mông Cổ; theo đạo Hồi từ 1295
Ottoman	1299–1922	Anatolia, vùng Balkan	một quốc gia biên giới của người Thổ gồm các ghazi
Người Timur	1370–1507	Trung Á, Iran	các cuộc chinh phục của Timur và những người kế vị

Hồi giáo lan rộng bằng cách nào. Bành trướng quân sự đưa sự cai trị của người Hồi giáo đến miền bắc Ấn Độ và vùng Balkan. Thương nhân mang đạo theo các tuyến thương mại ở Ấn Độ Dương và băng qua Sahara, đến bờ biển Swahili, Tây Phi và Đông Nam Á. Các nhà Sufi, những nhà thần bí tìm kiếm sự gần gũi riêng tư với Thượng đế, thu hút tín đồ bằng lời giảng, thơ ca và tấm gương sống, và thường hòa trộn Hồi giáo với tập tục địa phương. Các nhà cai trị Hồi giáo nhìn chung dung thứ người Do Thái và người Cơ Đốc giáo với tư cách dhimmi, những cộng đồng được bảo hộ phải nộp một khoản thuế gọi là jizya. Ở bán đảo Iberia, chiến tuyến diễn ra theo chiều ngược lại: các vương quốc Cơ Đốc giáo chiếm Córdoba (1236) và Seville (1248), chỉ còn lại Granada.

Học thuật. Các nhà cai trị Hồi giáo bỏ tiền xây thư viện, trường học (madrasa), bệnh viện và đài thiên văn. Tại Ngôi nhà Trí tuệ ở Baghdad, cũng như ở Córdoba và Toledo, các tác phẩm triết học, y học và khoa học của Hy Lạp được dịch sang tiếng Ả Rập, được bảo tồn và chú giải; từ Tây Ban Nha, nhiều tác phẩm được chuyển sang tiếng Latin và đến với các trường đại học châu Âu. Các nhà toán học phát triển trên nền các chữ số Ấn Độ và đại số; Nasir al-Din al-Tusi đưa lượng giác và thiên văn học tiến lên tại đài thiên văn Maragheh mà Hülegü xây cho ông (1259).

học giả	sống vào	nổi tiếng về
Ibn Rushd (Averroes)	1126–1198	các bình giải về Aristotle, được đọc bằng tiếng Latinh ở châu Âu
Nasir al-Din al-Tusi	1201–1274	lượng giác; các mô hình hành tinh; đài thiên văn Maragheh (1259)
Rumi	1207–1273	nhà thơ Sufi; các môn đồ của ông lập ra dòng Mevlevi
Ibn Battuta	1304–c. 1369	đi khắp thế giới Hồi giáo từ Maroc đến Trung Quốc, 1325–1354
Ibn Khaldun	1332–1406	Muqaddimah (1377): một lí thuyết về việc các triều đại trỗi dậy và sụp đổ như thế nào

Hình minh họa chạy từ 1200 đến 1450: red các nhà cai trị Hồi giáo, blue người Mông Cổ cho đến khi họ cải đạo, màu xám là các quốc gia Cơ Đốc giáo. Quân của Hülegü tiến về Baghdad trong những năm 1256–1258.

1.3 · Những diễn biến ở Nam Á và Đông Nam Á

Ấn Độ giáo, Phật giáo, Hồi giáo và các quốc gia mới

Ở Nam Á và Đông Nam Á, ba tôn giáo là Ấn Độ giáo, Phật giáo và Hồi giáo đã định hình cách người ta sống và cách các vị vua cai trị. Các sultan Hồi giáo chinh phục miền bắc Ấn Độ; các vương quốc Ấn Độ giáo và Phật giáo lúc hưng lúc suy ở miền nam và khắp vùng đất liền lẫn hải đảo Đông Nam Á.

Tín ngưỡng. Ấn Độ giáo, tôn giáo của phần lớn người Nam Á, chia xã hội thành các đẳng cấp (caste), mỗi đẳng cấp có dharma, tức bổn phận của địa vị mình, và được thực hành qua đền thờ, nghi lễ và lòng sùng kính. Phong trào bhakti, bắt đầu ở nam Ấn Độ từ nhiều thế kỷ trước rồi lan lên phía bắc, dạy lòng sùng kính cá nhân mãnh liệt đối với một vị thần duy nhất, Shiva, Vishnu hay Krishna, dành cho bất kỳ ai, bất kể đẳng cấp hay giới tính. Phật giáo, ra đời ở Ấn Độ, lúc này đã suy tàn ở đó nhưng hưng thịnh ở nơi khác: Phật giáo Nguyên thủy (Theravada) ở Sri Lanka, Miến Điện, Xiêm và Campuchia, Phật giáo Đại thừa (Mahayana) ở Đông Á. Hồi giáo đến cùng những kẻ chinh phục, thương nhân và các nhà Sufi; các thánh Sufi như Nizamuddin Auliya (1238–1325) ở Delhi thu hút cả người Ấn Độ giáo lẫn người Hồi giáo, và bhakti với Sufi giáo ảnh hưởng lẫn nhau.

Vương quốc Hồi giáo Delhi (1206–1526) do các tướng lĩnh Hồi giáo gốc Turk lập nên và cai trị một dân cư phần lớn theo Ấn Độ giáo. Các sultan của vương quốc trả lương cho sĩ quan bằng nguồn thu từ đất đai (iqta), đánh thuế jizya đối với người không theo Hồi giáo, và đẩy lùi các cuộc xâm lược của Mông Cổ vào cuối những năm 1200 và đầu những năm 1300. Alauddin Khalji (trị vì 1296–1316) và Muhammad bin Tughluq (trị vì 1325–1351) mở rộng quyền lực xuống tận Madurai ở phía nam, nhưng không giữ nổi miền nam: các cuộc nổi dậy sinh ra đế quốc Ấn Độ giáo Vijayanagara (1336), do hai anh em Harihara và Bukka sáng lập, và Vương quốc Hồi giáo Bahmani ở cao nguyên Deccan (1347). Các vương quốc Rajput ở Rajasthan, những thị tộc chiến binh Ấn Độ giáo, cố thủ trong các pháo đài của mình. Năm 1398, Timur cướp phá Delhi.

Đông Nam Á. Các quốc gia trở nên giàu có nhờ lúa gạo và nhờ buôn bán đường biển giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Srivijaya, một vương quốc Phật giáo trên đảo Sumatra, kiểm soát eo biển Malacca và đánh thuế các tàu đi qua cho đến khi suy yếu vào những năm 1200. Trên đảo Java, Majapahit (1293), theo Ấn Độ giáo–Phật giáo, đòi triều cống từ phần lớn quần đảo dưới thời tể tướng Gajah Mada. Đế quốc Khmer cai trị vùng đất liền từ Angkor, nơi những cánh đồng lúa được tưới bằng các hồ chứa nước khổng lồ; các vị vua của đế quốc này, những vua-thần theo kiểu Ấn Độ giáo, đã xây Angkor Wat để thờ Vishnu (c. 1113–1150), công trình tôn giáo lớn nhất thế giới (khu đất rộng khoảng 160 hecta), và Jayavarman VII (trị vì c. 1181–1218) đã đưa Phật giáo Đại thừa thành tôn giáo của triều đình; sau đó Phật giáo Nguyên thủy thay thế. Vương quốc Ayutthaya của người Thái cướp phá Angkor năm 1431. Hồi giáo đến qua buôn bán: Samudera Pasai ở bắc Sumatra có một nhà cai trị Hồi giáo vào những năm 1290, và nhà cai trị của Malacca cải sang Hồi giáo vào đầu những năm 1400.

quốc gia	tôn giáo của giới cai trị	thời gian	cách giữ quyền lực
Vương quốc Hồi giáo Delhi	Muslim	1206–1526	kị binh Turk; cấp đất (iqta) cho sĩ quan; thuế jizya đánh vào người không theo đạo Hồi
Vijayanagara	Hindu	1336–1646	các vị vua chiến binh, bảo trợ đền thờ và cống nạp; chiến tranh với các sultan Bahmani
Các vương quốc Rajput	Hindu	từ c. 700	các gia tộc chiến binh giữ các pháo đài ở Rajasthan chống lại Delhi
Srivijaya	Phật giáo	c. 650–c. 1300	phí qua đường đánh vào tàu thuyền ở eo biển Malacca
Majapahit	Hindu-Buddhist	1293–c. 1527	lúa gạo và thương mại đường biển của Java; cống nạp từ các hòn đảo
Đế quốc Khmer	Hindu giáo, sau đó là Phật giáo	802–1431	lúa nước có tưới quanh Angkor; các vị vua-thần
Các vương quốc Sinhala	Phật giáo	c. những năm 400 TCN–1815	các vị vua Phật giáo Theravada của Sri Lanka

Hình minh họa chạy từ 1200 đến 1450: red các nhà cai trị Hồi giáo, blue các vương quốc Ấn Độ giáo và Phật giáo. Quyền cai trị của Delhi lan sang phía đông và phía nam, rồi tan rã ở miền nam; một chiếc thuyền buôn mang Hồi giáo qua vịnh Bengal đến Sumatra và Malacca. Angkor Wat nổi bật giữa biển, với một đường nối tới vị trí của nó.

1.4 · Xây dựng nhà nước ở châu Mỹ

người Maya, người Mexica và người Inca

Ở châu Mỹ, các quốc gia ngày càng lớn hơn và tập quyền hơn, nhất là ở Trung Mỹ và dãy Andes, nơi người Mexica và người Inca xây dựng những đế quốc lớn nhất mà Tây Bán Cầu từng thấy.

Người Maya. Ở Yucatán, người Maya sống trong các thành bang kình địch nhau, mỗi thành bang do vua và quý tộc riêng cai trị; Mayapán dẫn đầu một liên minh các thành bang từ khoảng năm 1220 cho đến khi bị phá hủy vào khoảng năm 1441.

Người Mexica (Aztec) đến Thung lũng Mexico như những kẻ mới đến và lập nên Tenochtitlan trên một hòn đảo giữa hồ Texcoco, theo truyền thống vào năm 1325, nuôi sống thành phố bằng các chinampa, những thửa ruộng đắp lên từ đáy hồ. Năm 1428, Tenochtitlan cùng Texcoco và Tlacopan lập nên Liên minh Ba bên, liên minh này chinh phục phần lớn miền trung và miền nam Mexico. Họ không trực tiếp cai trị những vùng đã chinh phục: họ giữ nguyên các nhà cai trị địa phương và thu cống phẩm (ngô, vải bông, ca cao, lông chim, vàng và tù binh) từ 38 tỉnh được ghi trong Codex Mendoza. Tôn giáo của họ đòi hỏi tế người cho thần Mặt Trời và chiến tranh Huitzilopochtli tại Templo Mayor, và các cuộc chiến, kể cả những “cuộc chiến hoa” mang tính nghi lễ với Tlaxcala, cung cấp tù binh. Đến năm 1519, Tenochtitlan có lẽ có 150,000–250,000 người (các ước tính khác nhau).

Người Inca ở Cuzco bắt đầu các cuộc chinh phục dưới thời Pachacuti (trị vì 1438–1471, theo niên đại truyền thống). Dưới thời con trai ông là Topa Inca và cháu nội là Huayna Capac, đế quốc Tawantinsuyu, “bốn phần hợp lại”, trải dài hơn 4,000 km từ Ecuador đến miền trung Chile. Khác với người Mexica, người Inca cai trị trực tiếp: họ di dời cả cộng đồng, truyền bá ngôn ngữ của mình là tiếng Quechua, và cai trị thông qua các quan chức ghi chép sổ sách bằng quipu, những sợi dây thắt nút. Thay vì cống phẩm bằng hàng hóa, họ đòi mit’a, một loại thuế lao động: các cộng đồng lần lượt cử người đi xây đường, ruộng bậc thang và pháo đài, cày cấy ruộng của nhà nước và phục vụ trong quân đội. Khoảng 30,000 km đường, với các tuyến người chạy tiếp sức và trạm dừng chân, cùng các kho lương thực đã gắn kết đế quốc lại. Người cai trị tự nhận là hậu duệ của thần Mặt Trời Inti.

	Mexica	Inca
kinh đô	Tenochtitlan (1325)	Cuzco
bành trướng	Liên minh Ba bên, từ 1428	từ Pachacuti, 1438
cách cai trị	gián tiếp: giữ các nhà cai trị địa phương, nộp cống phẩm	trực tiếp: quan chức, di dân, tiếng Quechua
thần dân phải nộp	cống phẩm bằng hàng hóa và tù binh	sức lao động (mit’a)
cách giữ đế quốc	nỗi sợ quân đội; thương mại và chợ	đường sá, kho lương, sổ quipu
tôn giáo và quyền cai trị	tế thần Huitzilopochtli	người cai trị, con của Mặt Trời (Inti)

Phía bắc Mexico, các trung tâm lớn của những thế kỷ trước suy tàn. Cahokia, thành phố Mississippi với những gò đất, gần sông Mississippi, bị bỏ hoang gần hết vào khoảng năm 1350; người Pueblo cổ rời các nhà vách đá ở Mesa Verde vào khoảng năm 1300, trong một trận hạn hán kéo dài, và lập nên những cộng đồng mới ở phía nam và phía đông.

Hình minh họa chạy qua năm 1450 đến năm 1525 để cho thấy hai đế quốc đã lớn đến đâu: red người Mexica và Liên minh Ba bên, blue người Inca, màu xám là các quốc gia khác. Những con đường của người Inca vươn ra cùng các cuộc chinh phục; Tenochtitlan và các ruộng bậc thang vùng Andes nổi bật giữa biển.

1.5 · Xây dựng nhà nước ở châu Phi

Mali, người Hausa, Great Zimbabwe, Ethiopia, bờ biển Swahili

Các quốc gia châu Phi có nhiều hình thức: đế quốc và vương quốc, thành bang có tường bao, và những xã hội tổ chức theo quan hệ huyết thống mà không có vua. Thương mại, trước hết là vàng, làm giàu cho nhiều quốc gia trong số đó, còn Hồi giáo và Cơ Đốc giáo định hình cách một số nhà cai trị giữ quyền lực.

Mali, ở vùng Sahel Tây Phi, được Sundiata (Sunjata) Keita lập nên vào khoảng năm 1235, sau khi ông đánh bại vua của Sosso; câu chuyện của ông vẫn được các griot, những người kể sử bằng lời, truyền lại. Mali kiểm soát các mỏ vàng ở thượng nguồn sông Niger và Senegal cùng việc buôn bán băng qua Sahara, và các nhà cai trị của Mali theo Hồi giáo. Mansa Musa (trị vì c. 1312–1337) hành hương đến Mecca năm 1324–1325 với nhiều vàng đến mức, như viên quan ở Cairo là al-Umari kể lại, vàng mất giá ở Cairo trong nhiều năm sau đó. Ông mang về các học giả và một kiến trúc sư, và các nhà thờ Hồi giáo cùng trường học của Timbuktu đã biến nơi đây thành một trung tâm học thuật Hồi giáo. Ibn Battuta đến thăm Mali năm 1352–1353.

Các vương quốc Hausa ở vùng nay là bắc Nigeria, gồm Kano, Katsina, Zaria và các nơi khác, là những thành bang có tường bao, mỗi nơi có nhà cai trị riêng, gắn với nhau bằng thương mại nhưng chưa bao giờ thống nhất thành một đế quốc. Các nhà cai trị của họ tiếp nhận Hồi giáo vào những năm 1300, ở Kano là dưới thời Yaji (trị vì 1349–1385 theo Biên niên sử Kano), qua các thương nhân từ Mali.

Các thành bang Swahili trên bờ biển Đông Phi, gồm Kilwa, Mombasa, Malindi, Mogadishu và các nơi khác, đem vàng, ngà voi và nô lệ từ nội địa đi đổi lấy vải, hạt cườm và đồ sứ từ khắp Ấn Độ Dương. Người dân nói tiếng Swahili, một ngôn ngữ Bantu có nhiều từ Ả Rập, còn các nhà cai trị và thương nhân của họ theo Hồi giáo.

Great Zimbabwe, nằm sâu trong nội địa, là kinh đô của một quốc gia người Shona từ c. 1200 đến c. 1450. Của cải của các nhà cai trị đến từ gia súc và từ vàng, ngà voi chuyển ra bờ biển tại Sofala và Kilwa; người ta đã đào được ở đó đồ sứ Trung Quốc và đồ gốm Ba Tư. Khu Great Enclosure của nó là một bức tường xếp bằng những khối đá granit ghép khít mà không dùng vữa, chu vi khoảng 250 m và cao tới 11 m, bên trong có một tháp hình nón cao khoảng 10 m. Lúc cực thịnh, có lẽ 10,000–20,000 người sống ở đó (các ước tính khác nhau).

Các vua của Ethiopia theo Cơ Đốc giáo từ những năm 300, trong vương quốc Aksum. Vua Lalibela của vương triều Zagwe (trị vì c. 1181–1221) cho đục 11 nhà thờ xuống tận lòng đá nguyên khối tại kinh đô của mình. Năm 1270, Yekuno Amlak lập nên vương triều Solomon, tự nhận là hậu duệ của vua Solomon và nữ hoàng Sheba, một lời tuyên bố giúp hợp thức hóa quyền cai trị của vương triều này cho đến năm 1974; Amda Seyon (trị vì 1314–1344) mở rộng vương quốc để chống lại các sultanate Hồi giáo láng giềng. Giáo hội Coptic của Ai Cập bổ nhiệm giám mục cho Ethiopia.

Ở những nơi khác, vương quốc Kongo hình thành gần cửa sông Congo vào cuối những năm 1300, và trong các khu rừng Tây Phi, thành phố Ife của người Yoruba và vương quốc Benin nổi tiếng với các tác phẩm điêu khắc đúc bằng hợp kim đồng.

quốc gia	vị trí	thời gian	tôn giáo của giới cai trị	của cải từ
Mali	vùng Sahel Tây Phi	khoảng 1235–khoảng 1600	Hồi giáo	vàng, thương mại xuyên Sahara
Các vương quốc Hausa	bắc Nigeria	khoảng những năm 1000–1800	tín ngưỡng địa phương, rồi Hồi giáo (những năm 1300)	thủ công, thương mại, nông nghiệp
Các thành bang Swahili	bờ biển Đông Phi	khoảng những năm 1000–1500	Hồi giáo	thương mại Ấn Độ Dương
Great Zimbabwe	đông nam châu Phi	c. 1200–c. 1450	tín ngưỡng địa phương	gia súc, vàng và ngà voi chuyển ra bờ biển
Ethiopia	vùng Sừng châu Phi	triều Solomon, 1270–1974	Cơ Đốc giáo	nông nghiệp, thương mại Biển Đỏ

Hình minh họa chạy từ 1200 đến 1450: red các quốc gia có nhà cai trị theo Hồi giáo, blue các quốc gia theo tín ngưỡng địa phương, màu xám là Ethiopia và Nubia theo Cơ Đốc giáo. Mali lớn lên từ Niani; các thành phố Hausa chuyển sang Hồi giáo; đoàn lạc đà của Mansa Musa băng qua sa mạc đến Mecca từ năm 1324; Great Zimbabwe suy tàn vào khoảng năm 1450 khi Mutapa trỗi dậy ở phía bắc.

1.6 · Những diễn biến ở châu Âu

chế độ phong kiến, lãnh địa và Giáo hội

Châu Âu từ năm 1200 đến năm 1450 bị chia cắt về chính trị: các vị vua chia sẻ quyền lực với quý tộc, Giáo hội và các thành thị. Hầu hết người dân là nông dân, nhiều người là nông nô, cày cấy đất của một lãnh địa, và Giáo hội Công giáo mang lại ý nghĩa cho toàn bộ trật tự ấy và tính chính danh cho những người cai trị.

Chế độ phong kiến gắn kết những người có quyền lực với nhau: nhà vua ban đất, gọi là thái ấp (fief), cho một lãnh chúa để đổi lấy lòng trung thành và nghĩa vụ quân sự, và các đại lãnh chúa cũng làm như vậy với các lãnh chúa nhỏ hơn và hiệp sĩ. Các chế độ quân chủ thì phân quyền: nhà vua phụ thuộc vào các chư hầu. Ở Anh, các nam tước buộc Vua John chấp nhận Đại Hiến chương (Magna Carta) (1215), đặt nhà vua dưới luật pháp, và Quốc hội lớn mạnh; các vua Pháp từ từ thâu tóm đất đai; Đế quốc La Mã Thần thánh vẫn là một tấm chắp vá gồm hàng trăm ông hoàng, giám mục và thành phố dưới một hoàng đế do bầu chọn. Anh và Pháp đánh nhau trong Chiến tranh Trăm năm (1337–1453).

cấp bậc	nghĩa vụ	được nhận
nhà vua	sự bảo vệ; được Giáo hội xức dầu	lòng trung thành và sự phục vụ
các lãnh chúa và giám mục	lòng trung thành, hiệp sĩ và lời khuyên cho nhà vua	các thái ấp lớn
knights	nghĩa vụ quân sự	một thái ấp (một trang viên)
nông dân và nông nô	lao động, địa tô và các khoản nộp cho lãnh chúa	đất để cày cấy, sự bảo vệ

Lãnh địa là cơ sở kinh tế: điền trang của một lãnh chúa với làng, ruộng, cối xay và nhà thờ. Châu Âu chủ yếu là nông nghiệp, dựa trên lao động tự do và lao động cưỡng bức. Nông nô không phải nô lệ: họ không thể bị bán tách khỏi đất, và họ canh tác những mảnh ruộng của riêng mình; nhưng họ bị ràng buộc vào lãnh địa, phải làm việc trên ruộng riêng của lãnh chúa (demesne), nộp tô và các khoản lệ phí, và nộp cho Giáo hội thuế thập phân, một phần mười sản lượng. Cái cày nặng và chế độ ba cánh đồng, mỗi năm chỉ bỏ hoang một phần ba đất canh tác thay vì một nửa, đã làm tăng mùa màng; dân số châu Âu tăng cho đến đầu những năm 1300.

năm	cánh đồng phía bắc	cánh đồng phía đông	cánh đồng phía nam
1	winter	spring	fallow
2	spring	fallow	winter
3	fallow	winter	spring

Giáo hội Công giáo, đứng đầu là giáo hoàng ở Roma, là chủ đất lớn nhất ở Tây Âu. Giáo hội làm lễ đăng quang và xức dầu cho các vị vua, điều hành trường học và các trường đại học mới, và có thể rút phép thông công các nhà cai trị. Thomas Aquinas (khoảng 1225–1274) kết hợp triết học của Aristotle, một phần được tìm lại qua các bản dịch từ tiếng Ả Rập, với thần học Cơ Đốc giáo. Giáo hội Chính thống của Byzantium và Nga đã tách khỏi Roma năm 1054; việc Cuộc Thập tự chinh thứ tư cướp phá Constantinople (1204) làm cho sự rạn nứt thêm sâu. Các cộng đồng Do Thái sống ở nhiều thành phố, bị hạn chế và thường bị đàn áp: nước Anh trục xuất người Do Thái năm 1290, nước Pháp năm 1306 rồi lại năm 1394. Ở Iberia, al-Andalus Hồi giáo thu hẹp chỉ còn Granada.

Khủng hoảng. Cái Chết Đen (1347–1351) giết chết có lẽ một phần ba đến một nửa dân số châu Âu (các ước tính khác nhau). Khi lao động ít đi, những người sống sót có thể đòi lương cao hơn và điều kiện thoải mái hơn; các cuộc nổi dậy như Khởi nghĩa Nông dân ở Anh (1381) tiếp theo sau, và chế độ nông nô suy yếu ở Tây Âu.

Hình minh họa là một lãnh địa trong ba năm: red nông nô, blue lãnh chúa, màu xám là Giáo hội. Mỗi cánh đồng chuyển một bước mỗi năm, từ ngũ cốc mùa đông sang cây trồng mùa xuân rồi bỏ hoang, trong khi đàn cừu theo sau ruộng bỏ hoang và đội cày làm việc trên các cánh đồng; ở phía trước là chiếc thang phong kiến.

1.7 · So sánh trong giai đoạn từ khoảng năm 1200 đến khoảng năm 1450

các quốc gia hình thành và giữ quyền lực như thế nào

Các quốc gia ở khắp nơi đều đối mặt với cùng những vấn đề: giữ đất, thu ngân khố, giữ lòng trung thành của dân, và giải quyết chúng bằng một bộ công cụ nhỏ. So sánh nghĩa là nêu ra điểm giống và khác, và giải thích vì sao chúng xuất hiện.

công cụ	ví dụ
tôn giáo hợp thức hóa người cai trị	Hoàng đế Trung Quốc và Thiên mệnh; các sultan là người bảo hộ Hồi giáo (các caliph của người Mamluk ở Cairo); dòng dõi Solomon của Ethiopia; vua Inca là con của Mặt Trời; các vua-thần Khmer; các vua châu Âu được Giáo hội xức dầu; tế người của người Mexica
bộ máy quan lại và sổ sách	Quan lại thời Tống và Minh được chọn qua khoa thi; quan chức Inca và quipu; những người nắm iqta của Vương quốc Hồi giáo Delhi
cống phẩm và thuế	Cống phẩm của người Mexica từ 38 tỉnh; thuế jizya ở các quốc gia Hồi giáo; thuế thập phân ở châu Âu
lao động	mit’a của người Inca; chế độ nông nô trên các lãnh địa châu Âu; nông dân tự do ở Trung Quốc thời Tống
sức mạnh quân sự	Kỵ binh Mông Cổ; binh sĩ nô lệ Mamluk; kỵ binh Turk của Delhi; hiệp sĩ châu Âu và samurai Nhật Bản
thương mại	Thuế quan của Srivijaya trên các eo biển; vàng của Mali; các thành phố Swahili; Great Zimbabwe

Điểm giống nhau. Hầu như mọi quốc gia đều gắn người cai trị với cái thiêng liêng và lấy của cải từ nông dân, qua thuế, cống phẩm, lao động hoặc tô. Phần lớn xây dựng trên nền cái có trước: nhà Minh khôi phục khoa thi kiểu nhà Tống; người Inca điều chỉnh các hệ thống lao động và đường sá cũ của vùng Andes; các sultan Turk giữ lại các quan lại Ba Tư và danh nghĩa của caliph.

Điểm khác nhau. Một số quốc gia tập quyền (Trung Quốc thời Tống và Minh, người Inca), cai trị trực tiếp thông qua quan lại; những nước khác phân quyền (châu Âu và Nhật Bản thời phong kiến, các thành bang Hausa và Maya), nơi quyền lực nằm trong tay các lãnh chúa hoặc thành phố địa phương. Các đế quốc cai trị các dân tộc bị chinh phục gián tiếp (người Mexica thu cống phẩm và giữ lại các nhà cai trị địa phương) hoặc trực tiếp (người Inca di dời các dân tộc và áp đặt quan chức). Kẻ chinh phục thích nghi với người bị chinh phục: nhà Nguyên dùng các hình thức chính quyền của Trung Quốc, còn các Ilkhan và Kim Trướng hãn quốc trở thành người Hồi giáo.

Châu Âu và Nhật Bản thời phong kiến là một cặp điển hình: cả hai đều có giới tinh hoa quân sự (hiệp sĩ, samurai) bị ràng buộc bởi các quy tắc danh dự và được trả bằng đất, và cả hai đều có người cai trị trung ương yếu. Nhưng thiên hoàng Nhật Bản trị vì còn tướng quân (shogun) mới thực sự cai trị, và Nhật Bản không có một Giáo hội đứng bên cạnh các nhà cai trị.

Hình minh họa là cả giai đoạn trên một dải: các quốc gia của từng khu vực, red nơi các nhà cai trị theo Hồi giáo, blue Phật giáo, Ấn Độ giáo hoặc Nho giáo, màu xám Cơ Đốc giáo, màu giấy là người Mông Cổ hoặc các tín ngưỡng địa phương. Các thanh dài ra khi năm tháng trôi đi.