Cuộn để lật trang
Psychology · AP Psychology
tri giác, tư duy, trí nhớ và trí thông minh
Cognition is everything the mind does with information: taking it in and making sense of it, thinking and deciding with it, storing it and getting it back, and the abilities intelligence tests try to measure.
The figure follows information through memory as the multi-store model pictures it. In each loop 12 stimuli arrive (an illustration, not data). Most fade from sensory memory within moments because no one paid attention to them. The 6 that are attended (red) enter short-term memory and are kept alive by rehearsal; 3 of them are encoded into long-term memory, from which retrieval can bring them back.
This chapter covers, in order:
The AP exam gives this unit 15–25% of its weight. Most questions describe a situation (a student studying, a witness, a test) and ask which concept it shows, or ask you to read a study’s design and data.
xử lý từ dưới lên và từ trên xuống; gom nhóm Gestalt
Cảm giác là các giác quan phát hiện năng lượng; tri giác là việc não tổ chức và diễn giải nó. Cùng một đầu vào có thể được tri giác theo những cách khác nhau.
Tâm lý học Gestalt (Wertheimer, Köhler, Koffka) cho rằng cái toàn thể khác với tổng các phần của nó: tâm trí gom các đặc điểm thành tổng thể theo những quy tắc riêng. Hình lấy 36 đĩa giống hệt nhau và mỗi lần chỉ đổi một thứ:
Không có gì ở các đĩa thay đổi từ cách gom nhóm này sang cách khác: việc gom nhóm do người tri giác thực hiện.
chú ý chọn lọc, hiệu ứng bữa tiệc cocktail, và những gì ta không nhìn thấy
Ở mỗi thời điểm, các giác quan tiếp nhận nhiều hơn rất nhiều so với những gì tâm trí xử lý được. Chú ý chọn lọc tập trung nhận thức vào một phần nhỏ của nó, còn phần còn lại phần lớn không được để ý.
Trong hình, sự chú ý (đèn rọi xanh lam) đi theo quả bóng khi nó được chuyền giữa đội áo trắng, 9 lần chuyền mỗi vòng. Con khỉ đột (màu đỏ) băng qua sân ngay trước mắt, bên ngoài vùng đèn rọi.
Bài học cho kỳ thi: ta tri giác điều ta chú ý, không phải mọi thứ trước mắt. Nhân chứng, người lái xe dùng điện thoại và bất kỳ ai mải mê với một việc đều dễ mắc điều này.
dấu hiệu hai mắt và một mắt; tính bất biến tri giác; chuyển động biểu kiến
Hình ảnh trên mỗi võng mạc là phẳng, vậy mà ta thấy một thế giới ba chiều. Não khôi phục chiều sâu từ các dấu hiệu; trẻ sơ sinh biểu lộ tri giác chiều sâu vào lúc biết bò (vách đá thị giác của Gibson và Walk, 1960).
Dấu hiệu hai mắt cần cả hai mắt:
Dấu hiệu một mắt dùng được với một mắt, và là thứ họa sĩ dùng trên tấm vải phẳng (bức tranh trong hình):
Tính bất biến tri giác giữ cho vật ổn định trong khi hình ảnh của chúng thay đổi: bất biến kích thước (người đi xa không có vẻ thu nhỏ lại), bất biến hình dạng (cánh cửa đang mở vẫn trông là hình chữ nhật), và bất biến độ sáng (màu sắc) (tờ giấy trắng vẫn trông trắng trong bóng râm). Chuyển động biểu kiến là chuyển động thấy ở nơi không có chuyển động, như trong một cuốn phim gồm chuỗi nhanh các khung hình tĩnh.
tư duy tổ chức thế giới như thế nào
Tư duy vận hành nhờ khái niệm: những nhóm tinh thần gồm các vật, sự kiện, ý tưởng hay con người giống nhau. ‘Chim’ cho bạn biết một thứ chưa từng gặp sẽ đẻ trứng và có lông vũ.
Trong hình (là minh họa, không phải khoảng cách đo được) các thành viên của khái niệm nằm cách nguyên mẫu một khoảng tùy theo mức độ điển hình. Mỗi vật thăm dò (màu xanh lam) được đánh giá theo mức giống chim robin: chim sẻ nằm gần và được xác định nhanh, chim cánh cụt gần mép và chậm, còn dơi nằm bên ngoài.
Lược đồ là những khung lớn hơn gồm các khái niệm: một bữa ăn nhà hàng hay một buổi học gồm những gì. Jean Piaget mô tả hai cách chúng thay đổi:
thuật toán và quy tắc kinh nghiệm; tập tâm thế và cố định chức năng; sáng tạo
Có hai chiến lược giải quyết vấn đề: làm theo một quy trình chắc chắn đúng, hoặc đi đường tắt thường đúng.
Trong hình, đáp án nằm trong một trong 16 chiếc hộp. Thuật toán mở lần lượt từng hộp và tìm thấy ở lần kiểm tra thứ 12; quy tắc kinh nghiệm thử những chỗ mà kinh nghiệm chỉ ra (màu xanh lam) và tìm thấy ở lần kiểm tra thứ 2. Nếu đáp án nằm ở một chỗ khó ngờ tới, thì quy tắc kinh nghiệm lại là cách chậm.
Những trở ngại khi giải quyết vấn đề:
Chức năng điều hành, chủ yếu nằm ở các thùy trán, là những kỹ năng nhận thức quản lý việc giải quyết vấn đề: lập kế hoạch, sắp xếp, giữ mục tiêu trong đầu, chuyển đổi chiến lược và kiềm chế xung động. Chúng cũng giúp có tư duy phản biện: cân nhắc bằng chứng và đặt câu hỏi về các giả định trước khi đi đến kết luận.
Sáng tạo là khả năng tạo ra những ý tưởng vừa mới lạ vừa có giá trị. Nó dựa vào tư duy phân kỳ, mở rộng số lời giải có thể có (một viên gạch có bao nhiêu công dụng?), cũng như tư duy hội tụ, thu hẹp các khả năng về một lời giải tốt nhất (một câu hỏi trắc nghiệm).
quy tắc kinh nghiệm, định khung, mồi và các ngụy biện
Amos Tversky và Daniel Kahneman cho thấy các phán đoán nhanh dựa vào những quy tắc kinh nghiệm gây ra các sai lầm có thể dự đoán.
Hình tung một đồng xu công bằng. Trước khi tung lần nào, xác suất được năm mặt ngửa liên tiếp là ½5 = 3.1%. Nhưng khi bốn lần đã ra, lần thứ năm vẫn là 50% ngửa: đồng xu không có trí nhớ. Các cột cho lần tung tiếp theo không bao giờ dịch chuyển, bất kể chuỗi trước ra sao.
Những sai lầm liên quan bạn có thể gặp: thiên kiến xác nhận (tìm bằng chứng ủng hộ điều mình đã tin) và tự tin quá mức (tự tin hơn mức đúng).
mã hóa, lưu trữ và truy xuất; mô hình đa kho
Trí nhớ là việc học được lưu giữ theo thời gian. Nó cần ba quá trình: mã hóa (đưa thông tin vào), lưu trữ (giữ nó) và truy xuất (lấy nó ra lại).
Mô hình đa kho (Atkinson và Shiffrin, 1968) mô tả trí nhớ qua ba giai đoạn:
| store | holds | bao lâu |
|---|---|---|
| trí nhớ cảm giác | một bản ghi lớn, ngắn ngủi của mọi đầu vào cảm giác | thị giác (iconic): vài phần mười giây; thính giác (echoic): 3–4 giây |
| trí nhớ ngắn hạn | khoảng 7 ± 2 mục | dưới khoảng 20 giây nếu không nhắc lại |
| trí nhớ dài hạn | về cơ bản không giới hạn | tới suốt đời |
Các nhà nghiên cứu sau đó đã tinh chỉnh mô hình: trí nhớ ngắn hạn là một trí nhớ làm việc chủ động (trang sau), và một số thông tin đến trí nhớ dài hạn một cách tự động, không cần nhắc lại. Mô hình các mức xử lý (Craik và Lockhart, 1972) giải thích việc ghi nhớ bằng độ sâu xử lý thông tin hơn là bằng kho chứa nó (trang 2.4).
mô hình trí nhớ làm việc; trí nhớ tường minh và ngầm định; trí nhớ trong não
Alan Baddeley và Graham Hitch (1974) tái định nghĩa trí nhớ ngắn hạn thành trí nhớ làm việc: một không gian làm việc giữ và xử lý thông tin trong lúc bạn dùng nó.
Vì vòng lặp và bảng phác tách biệt nhau, một nhiệm vụ bằng lời và một nhiệm vụ thị giác cản nhau ít hơn hai nhiệm vụ bằng lời.
Trí nhớ dài hạn có hai loại lớn:
| kind | nó là gì | example |
|---|---|---|
| tường minh (khai báo) | sự kiện và trải nghiệm bạn biết một cách có ý thức và có thể nói ra | |
| · giai đoạn (episodic) | trải nghiệm cá nhân, gắn với một thời điểm và địa điểm | ngày đầu tiên của bạn ở trường cấp ba |
| · ngữ nghĩa (semantic) | sự kiện và kiến thức chung | Paris là thủ đô của nước Pháp |
| ngầm định (không khai báo) | được lưu giữ mà không có hồi tưởng có ý thức | |
| · thủ tục (procedural) | kỹ năng và thói quen | đi xe đạp, gõ phím |
Trí nhớ triển vọng là nhớ làm một việc trong tương lai (uống thuốc lúc 8 giờ tối).
Trong não. Hồi hải mã là then chốt để hình thành ký ức tường minh mới, sau đó được củng cố để lưu trữ trong vỏ não; tiểu não và hạch nền hỗ trợ các ký ức ngầm định như phản xạ có điều kiện và kỹ năng; thùy trán hỗ trợ trí nhớ làm việc. Ở mức khớp thần kinh, tăng cường lâu dài (LTP) là sự tăng bền vững độ mạnh của một khớp thần kinh sau kích thích ngắn, nhanh, và được cho là cơ sở thần kinh của học tập và trí nhớ.
xử lý tự động và xử lý có nỗ lực; các mức xử lý; chia khối và mẹo ghi nhớ
Một số thông tin được mã hóa mà không cần cố gắng; nhiều thông tin đòi hỏi nỗ lực, và cách bạn mã hóa quyết định bạn sẽ nhớ nó tốt đến đâu.
Các mức xử lý (Craik và Lockhart, 1972): xử lý nông mã hóa bề mặt, tức các chữ cái của một từ (cấu trúc) hoặc âm của nó (âm vị); xử lý sâu mã hóa nghĩa của nó (ngữ nghĩa). Xử lý càng sâu thì ghi nhớ càng tốt. Gắn tài liệu với bản thân, tức hiệu ứng tự quy chiếu, đặc biệt sâu.
Những cách mã hóa được nhiều hơn:
hiệu ứng đầu và hiệu ứng gần nhất; luyện tập phân tán
Học một danh sách rồi thử nhớ lại ngay: bạn nhớ rõ nhất các mục đầu và cuối. Đây là hiệu ứng vị trí trong chuỗi.
Hình vẽ dữ liệu giả định theo kiểu mẫu kinh điển: phần trăm số người nhớ lại từng từ của một danh sách 15 từ. Khi nhớ lại ngay (màu đỏ), đường cong có dạng chữ U: 78% cho từ đầu tiên, 35% ở giữa, 90% cho từ cuối cùng. Sau một khoảng trễ được lấp bằng việc đếm lùi (màu xanh lam), trí nhớ ngắn hạn đã bị xóa sạch: hiệu ứng gần nhất biến mất và hiệu ứng đầu vẫn còn.
Kiểu mẫu đó là bằng chứng cho các kho ngắn hạn và dài hạn tách biệt. Trong một câu hỏi ‘hiệu ứng nào?’, hãy xét đầu nào của danh sách được ưu ái và việc nhớ lại diễn ra lúc nào.
Hiệu ứng giãn cách: ta ghi nhớ thông tin tốt hơn khi việc học được dàn trải theo thời gian (luyện tập phân tán) so với khi nhồi nhét vào một buổi (luyện tập dồn), kể cả khi tổng thời gian như nhau. Ebbinghaus nhận ra điều này vào những năm 1880. Học giãn cách kèm tự kiểm tra hiệu quả hơn một đêm đọc đi đọc lại.
trí nhớ giác quan, ngắn hạn và dài hạn; củng cố; chứng mất trí nhớ
Mỗi kho lưu trữ có dung lượng và thời gian lưu giữ riêng.
Hình minh họa dạng đường cong mà Peterson và Peterson (1959) tìm thấy khi họ đưa cho người tham gia ba phụ âm rồi bảo họ đếm lùi từng ba để không nhẩm lại được (giá trị chỉ mang tính minh họa): khả năng nhớ lại giảm mạnh chỉ trong vài giây, từ 100% ngay lập tức xuống còn khoảng 11% sau 18 giây.
Nhẩm lại để duy trì (lặp lại đơn giản) giữ thông tin trong trí nhớ ngắn hạn; nhẩm lại có xử lý sâu (liên kết nó với những gì bạn đã biết) giúp chuyển nó vào kho lưu trữ dài hạn.
Củng cố trí nhớ là sự lưu trữ trong hệ thần kinh của một ký ức dài hạn: theo thời gian, và đặc biệt trong lúc ngủ, những ký ức hình thành với sự trợ giúp của hồi hải mã được ổn định trong vỏ não. Trí nhớ tự truyện là trí nhớ về các sự kiện trong cuộc đời mình, một sự pha trộn giữa trí nhớ tình tiết và trí nhớ ngữ nghĩa. Một số rất ít người có trí nhớ tự truyện siêu việt (hyperthymesia) có thể nhớ lại các sự kiện của gần như mọi ngày trong đời.
Khi việc lưu trữ thất bại. Chấn thương, bệnh tật và sự phát triển đều có thể làm suy giảm việc lưu trữ. Chứng mất trí nhớ (amnesia) là sự mất ký ức, thường do chấn thương hoặc bệnh của não:
nhớ lại, nhận ra và học lại; gợi ý truy xuất; bối cảnh và trạng thái
Một ký ức có thể được lưu trữ mà vẫn không quay lại khi bạn cần. Ba thước đo truy xuất cho thấy những lượng khác nhau:
Gợi ý truy xuất là những mỏ neo của ký ức: càng nhiều gợi ý gắn với một ký ức lúc mã hóa càng tốt. Mồi kích hoạt các liên tưởng khiến những ký ức liên quan dễ chạm tới hơn. Nguyên lý đặc thù mã hóa nói rằng các gợi ý có mặt lúc mã hóa là gợi ý truy xuất tốt nhất, điều này giải thích ba hiện tượng tiếp theo:
| learned | kiểm tra trên cạn | kiểm tra dưới nước |
|---|---|---|
| trên cạn | 13 | 9 |
| underwater | 8 | 12 |
Hiệu ứng kiểm tra (luyện tập truy xuất): trí nhớ được tăng cường sau khi truy xuất thông tin thay vì chỉ đọc lại. Siêu nhận thức, tức suy nghĩ về chính suy nghĩ của mình, giúp bạn đánh giá mình thực sự biết điều gì.
đường cong lãng quên; thất bại mã hóa, phai mờ và thất bại truy xuất
Hermann Ebbinghaus (1885) học thuộc các danh sách âm tiết vô nghĩa (như JIH và BAZ), rồi học lại chúng sau những khoảng trễ. Ông đo phần còn lại bằng mức tiết kiệm: thời gian học lại ít hơn thời gian học lần đầu bao nhiêu.
| thời gian kể từ lúc học | 20 phút | 1 giờ | 9 giờ | 1 ngày |
|---|---|---|---|---|
| savings | 58.2% | 44.2% | 35.8% | 33.7% |
| thời gian kể từ lúc học | 2 ngày | 6 ngày | 31 ngày |
|---|---|---|---|
| savings | 27.8% | 25.4% | 21.1% |
mức tiết kiệm = (thời gian học − thời gian học lại) ÷ thời gian học
Đường cong lãng quên: lúc đầu quên rất nhanh, sau đó chậm dần. Trong số liệu của ông, mức tiết kiệm giảm xuống 58.2% trong vòng 20 phút và xuống 33.7% trong vòng 1 ngày, nhưng vẫn còn 21.1% sau 31 ngày. Hình vẽ các điểm của ông trên thang thời gian logarit.
Vì sao ta quên:
Học quá mức (luyện tập vượt quá lần đọc thuộc hoàn hảo đầu tiên) làm tăng khả năng ghi nhớ, và học lại giãn cách làm đường cong phẳng hơn.
nhiễu xuôi và nhiễu ngược; quên có động cơ
Các ký ức cạnh tranh nhau. Học điều này có thể làm gián đoạn việc nhớ lại điều khác, theo cả hai chiều thời gian.
Trong hình, danh sách A được học trước và danh sách B học sau. Khi kiểm tra B, các từ của A đẩy về phía trước và một số từ của B bị mất (nhiễu xuôi); khi kiểm tra A, B vươn ngược về sau (nhiễu ngược). Mẹo ghi nhớ: gọi tên sự nhiễu theo hướng mà sự gián đoạn đi từ cái học gây nhiễu.
Sigmund Freud đề xuất sự đè nén (repression), tức là đẩy những ký ức gây lo âu ra khỏi ý thức; nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ nó xảy ra như ông mô tả, vì các sự kiện sang chấn thường được nhớ lại quá rõ.
hiệu ứng thông tin sai lệch, quên nguồn và ký ức giả
Trí nhớ không phải là một bản ghi. Mỗi lần truy xuất một ký ức, ta dựng lại nó, và những gì ta đã học từ đó đến nay có thể được đan vào: đó là tái củng cố (reconsolidation) và trí nhớ kiến tạo.
Hiệu ứng thông tin sai lệch (Elizabeth Loftus): thông tin gây hiểu lầm sau một sự kiện làm méo mó ký ức về nó. Loftus và Palmer (1974) cho sinh viên xem phim về các vụ va chạm xe hơi. Khi được hỏi hai xe chạy nhanh bao nhiêu lúc ‘đâm sầm vào’ nhau, họ ước lượng trung bình khoảng 41 dặm/giờ; khi được hỏi về hai xe ‘chạm vào’ nhau, khoảng 32 dặm/giờ. Trong thí nghiệm thứ hai, một tuần sau những câu hỏi đó, tất cả được hỏi liệu họ có thấy kính vỡ không. Trong phim không có cảnh nào như vậy:
| câu hỏi một tuần trước đó | trả lời có kính vỡ |
|---|---|
| ‘…khi họ smashed nhau?’ | 16 trên 50 (32%) |
| ‘…khi họ hit nhau?’ | 7 trên 50 (14%) |
| không hỏi về tốc độ | 6 trên 50 (12%) |
Chỉ một động từ, từ một tuần trước, đã làm số câu trả lời ‘có’ sai tăng hơn gấp đôi: 32% so với 14% và 12%.
Với kỳ thi: lời khai của nhân chứng, những câu hỏi dẫn dắt trong phỏng vấn, và các ký ức ‘được phục hồi’ về sang chấn bị quên từ lâu đều dễ chịu những tác động này. Sự tự tin vào một ký ức không phải là bằng chứng cho thấy nó chính xác.
g, đa trí tuệ, thuyết tam nguyên, trí tuệ lưu động và kết tinh
Trí thông minh là khả năng học từ kinh nghiệm, giải quyết vấn đề và dùng kiến thức để thích nghi với tình huống mới. Các nhà tâm lý học không đồng ý với nhau về việc nó là một năng lực hay nhiều năng lực.
Trí tuệ cảm xúc (Salovey và Mayer) là khả năng nhận biết, hiểu, quản lý và sử dụng cảm xúc.
tuổi tâm thần, IQ, chuẩn hóa và đường cong chuẩn
Alfred Binet và Théodore Simon (1905) xây dựng bài kiểm tra thực tiễn đầu tiên để tìm những học sinh tiểu học Pháp cần được giúp đỡ thêm. Bài kiểm tra ước lượng tuổi trí tuệ: mức thể hiện điển hình của một độ tuổi theo năm sinh.
Lewis Terman ở Stanford chỉnh sửa nó cho người Mỹ (Stanford-Binet, 1916) và dùng chỉ số thông minh:
IQ = tuổi trí tuệ ÷ tuổi thực × 100
Một em 8 tuổi thể hiện như một em 10 tuổi bình thường có IQ là 125. Tỉ số này dùng không tốt cho người lớn, nên các bài kiểm tra hiện đại như WAIS (người lớn) và WISC (trẻ em) của David Wechsler so sánh một người với những người cùng tuổi. WAIS cho một điểm tổng và các điểm thành phần (như hiểu ngôn ngữ, suy luận tri giác, trí nhớ làm việc và tốc độ xử lý). Ngày nay điểm IQ thường được dùng để xác định học sinh cần các dịch vụ giáo dục, chẳng hạn giáo dục đặc biệt hoặc chương trình cho học sinh năng khiếu.
Chuẩn hóa là cho một mẫu chuẩn hóa lớn, mang tính đại diện làm bài kiểm tra trong cùng điều kiện, để xác lập các chuẩn dùng so sánh với điểm số. Điểm được đặt sao cho rơi theo một đường cong chuẩn với trung bình 100 và độ lệch chuẩn 15:
| within | scores | tỉ lệ người |
|---|---|---|
| 1 SD | 85–115 | 68% |
| 2 SD | 70–130 | 95% |
| 3 SD | 55–145 | 99.7% |
Như vậy khoảng 2.5% có điểm trên 130 và cũng bấy nhiêu có điểm dưới 70. Khuyết tật trí tuệ được chẩn đoán từ điểm khoảng 70 trở xuống cùng với khó khăn trong việc thích nghi với các yêu cầu của cuộc sống hằng ngày; năng khiếu thường được xác định gần mức 130.
Hiệu ứng Flynn: hiệu suất thô trung bình trên các bài kiểm tra trí thông minh tăng lên suốt thế kỷ 1900, khoảng 3 điểm mỗi thập kỷ ở nhiều quốc gia, nên các bài kiểm tra phải được chuẩn hóa lại. Sự tăng này gắn với những thay đổi của xã hội như địa vị kinh tế – xã hội cao hơn, chăm sóc sức khỏe tốt hơn và dinh dưỡng tốt hơn. Bài kiểm tra thành tích đo những gì bạn đã học (một kỳ thi AP); bài kiểm tra năng khiếu (aptitude) dự đoán khả năng học của bạn (SAT được xây dựng như vậy).
điều làm nên một bài kiểm tra tốt; mối đe dọa định kiến; tư duy
Một bài kiểm tra hữu ích phải vừa đáng tin cậy (nhất quán) vừa giá trị (đo đúng điều nó nói là đo).
Trong hình, tâm bia là giá trị thật. Các mũi tên tụm lại ở đó: đáng tin cậy và có giá trị. Tụm lại lệch sang một bên: đáng tin cậy nhưng không có giá trị (một chiếc cân luôn hiện nặng hơn năm pound). Tản mác: không đạt cả hai. Một bài kiểm tra có thể đáng tin cậy mà không có giá trị, nhưng không thể có giá trị nếu không đáng tin cậy.
Công bằng và thiên lệch. Một bài kiểm tra bị thiên lệch nếu nó dự đoán kém chính xác hơn cho nhóm này so với nhóm khác; những câu hỏi phụ thuộc vào trải nghiệm của một nền văn hóa có thể khiến nó thiên lệch về văn hóa. Vào đầu những năm 1900, các bài kiểm tra trí thông minh bị lạm dụng ở Hoa Kỳ để hỗ trợ phong trào ưu sinh, kể cả việc hạn chế nhập cư và triệt sản cưỡng bức. Điểm số cũng từng được dùng để hạn chế cơ hội tiếp cận việc làm, cấp bậc quân đội và trường học.
Di truyền và môi trường đều quan trọng: các cặp sinh đôi cùng trứng, kể cả được nuôi riêng, có điểm số giống nhau hơn cặp sinh đôi khác trứng, và môi trường giàu kích thích hay thiếu thốn nâng lên hoặc hạ thấp điểm số. Điểm số khác nhau trong cùng một nhóm nhiều hơn so với giữa các nhóm, và nghèo đói, phân biệt đối xử cùng nền giáo dục không bình đẳng có thể làm giảm điểm số của cá nhân và của cả nhóm. Sự khác biệt giữa các nhóm không chứng tỏ rằng chúng do di truyền.